Auteur: Theo Wubbolts

L. van Beethoven / Strijkkwartetten op. 59 nrs 1/2/3 en op. 74 / Narratio Quartet / Opname 2023/2024, Evangelisch Luthersekerk Haarlem / Challenge Classics CC72981 / PCM2.0

Naar aanleiding van deze (zie verder in dit artikel) documentaire heb ik de 2CD-set aangeschaft van de zogenaamde ‘middelste’ strijkkwartetten, zijnde opus 59 nrs 1 t/m 3 en opus 74. Ludwig van Beethoven componeerde totaal 16 strijkkwartetten die naar hun scheppingsperiode in drie groepen worden verdeeld. Op nl.wikipedia.org/wiki/Strijkkwartetten_(Beethoven) is er veel informatie voorhanden en laat het lezen daarvan nu even aan jou. Zoals ook in de documentaire te zien was, heeft Tonmeister Bert van der Wolf na zorgvuldig experimenteren met de microfoonopstellingen gekozen voor een vierkants-setting van de instrumentalisten. Heel apart als je de ‘reguliere’ opnames ziet – en die zijn talrijk -, en waarbij de vier strijkers doorgaans in een halve cirkel zitten. Soms v.l.n.r. eerste viool, tweede viool, altviool en dan cello, maar soms ook eerste viool, altviool, cello en dan tweede viool en waarbij de eerste en tweede viool een zekere dialoog met elkaar aangaan. Daarom vind ik de naam van dit onderhavige kwartet ook zo mooi gekozen: Narratio, oftewel Vertellen.

Met het luisteren naar deze haast onwaarachtig mooi klinkende opnames schoot me een eigen opname van november 1990 in herinnering. Ik werd gevraagd een strijkkwartet op te nemen in de Kleine Zaal van het Concertgebouw in Amsterdam. Het betrof een kwartet uit Berlijn. Het waren de vier ‘eerste’ stoel bekledende strijkers van de Berliner Philharmoniker en het werd hun eerste concert in Nederland. Er was geen microfoonrepetitie mogelijk. Stress! Ik besloot een M-S opstelling te maken. En nu is AI wel even handig: de M-S (Mid-Side) microfoontechniek is een stereo-opnamemethode waarbij twee microfoons worden gebruikt om een stereobeeld te creëren: een cardioïde (=nier) microfoon gericht op het midden (Mid of Mitte) en een figuur-8 microfoon die zijwaarts (90 graden gedraaid) staat (Side of Seite). Het Mid-signaal vormt het centrum van het geluid, terwijl het Side-signaal de stereo-informatie en ambiance vastlegt. De techniek is populair omdat de stereo-breedte achteraf kan worden aangepast en de opname uitstekend compatibel is met mono. De spaarzame momenten dat de heren aan het inspelen waren, benutte ik voor de balans omdat er gevraagd werd direct het resultaat – weliswaar op hoofdtelefoon -, te kunnen beluisteren. Wederom stress! Gelukkig waren ze tevreden en zelfs iets meer dan dat. Er is later een CD van verschenen voor hun eigen promotie…

Maar, en dat is het mooie van dit hele artikel dat ik nu ook de CD-opnames van de ‘eerste’ en ‘laatste’ kwartetten wil hebben. En als ik in de gelegenheid ben een concert van dit fantastische kwartet bij te kunnen wonen zal ik het niet laten. Zo dat is gezegd.

Misschien een wonderlijke manier van communiceren met je medeauteur – ter geruststelling: ik spreek hem toch wel hoor van tijd tot tijd -, maar Ruud, ik heb met veel plezier je artikel in ME gelezen van oktober 2025. Bij het lezen van deel 17 maaide je me een beetje het gras voor de voeten omdat ik Bert van der Wolf nog niet zo lang geleden had gesproken en had beloofd bij hem op bezoek te gaan. Nu kan dat alsnog besef ik, maar ik vond een aantal passages in de reportage erg interessant en haak daar graag even op in. Je schrijft over de ervaring van Bert in de Beurs van Berlage: “Het idee of het mogelijk is om in zo’n zaal een mooie opname te kunnen maken vond ik altijd heel leuk, maar het geeft natuurlijk ook heel veel stress. Je krijgt dan altijd weer de reviews met zus en zo. Niemand was erbij, dus dan denk ik ga het zelf doen.” En terecht. Ik heb in een ver verleden het daar in Amsterdam ook eens geprobeerd als ‘amateur’ en schrok meteen toen ik die glazen schoenendoos in het vizier kreeg. Stress? Ja dus!

Verder in je zeer lezenswaardige artikel heb je het over de luisterruimte bij Bert thuis in Haaften. Ik was daar een aantal jaren geleden met vriend en HVT-auteur Bert Oling, eind 2012 om precies te zijn, en was zwaar onder de indruk van de weergave van de Beethovens Symfonieën –

Nederlands Symfonie Orkest, Jan Willem de Vriend (Challenge Classics CC72550) -, en mocht ook even op de gouden luisterplaats achter de knoppen plaats nemen. Kippenvel! Hoewel ik mijn mening over de opname vaak eerder door de muziek en de interpretatie laat beïnvloeden dan door de opnamekwaliteit. Ik kan me niet heugen het ergens beter gehoord te hebben dan daar!

Wat me ook trof was de nuchtere constatering: “Als je dan luistert op shows dan vraag je je af wat we mensen eigenlijk willen vertellen. Het systeem hier (Bert bedoelt bij hem) heeft helemaal niets te maken met elektronica en high-end. Het is een beleving. Hier en daar ligt er een ku€#-kabel, maar het is niet nodig om iets te veranderen. Je kunt het proberen om het te verbeteren, maar wat verbeter je dan eigenlijk?” Ach beste ME-lezer pak het artikel er zelf ook nog even bij.

In de recensie van ‘Echoes of Budapest’ van de vorige maand had ik het over de interessante documentaire van het Narratio Quartet waarin door de vier instrumentalisten hetzelfde werd betoogd – even ter herinnering een uitspraak van de Spaanse contrabassist Uxia Martínez Botana: “Het strijkkwartet vind ik een puur genre. Meedogenloos ook. Je hoort alles. Het is een van de grootste uitdrukkingsvormen die de mensheid uitvond: een voorbeeld hoe we in het maatschappelijk debat beter kunnen omgaan met elkaar. We luisteren, spreken en zijn weliswaar solisten, maar maken onze ego’s ondergeschikt aan het muzikale geheel. Je moet elkaar vertrouwen om door te dringen tot wat wezenlijk is. Daar draait het in de kunst om: ik wil de ziel van de samenleving verrijken.” -, en waar aan het einde ook Tonmeister Bert van der Wolf even in beeld kwam! Terugkijken op www.tvgids.nl/muziek/narratio-speelt-beethoven is helaas niet meer mogelijk. ‘Cultuur’ is van korte duur zal ik maar zeggen. Wel staat er nog e.e.a. interessants te lezen op narratioquartet.nl/

Reactie van Ruud Jonker:

Beste Theo,

Enorm leuk verhaal. Ik ben altijd onder de indruk van jouw enorme kennis over muziek. Daarnaast denk ik dat we best een gedeeltelijk vergelijkbare achtergrond hebben. Die is misschien iets minder 'hifi' en meer gericht, zoals jij en Bert ook zeggen, op de beleving. Het is opmerkelijk dat audiofielen altijd denken in termen zoals soundstage, detaillering, klank, dynamiek, focussering enzovoorts. Dat is niet helemaal zinloos, maar als ik naar muziek luister, dan is dat zo'n intense ervaring dat ik helemaal niet denk in zulke termen.

Audiofielen willen een zo perfect mogelijke opname. We hebben heel veel 'digitale mooimakers', om die perfectie te bereiken. Toch werd ik de afgelopen maand weer even op de feiten gedrukt. Ik nam drie pianorecitals op en ook een jazztrio in het MCO (tegenwoordig bekend als Heuvellaan 2). In werkelijkheid klinkt dat helemaal niet zo perfect. Loop maar eens door een symfonieorkest heen als ze spelen. Het heeft een soort directe kracht, energie in het middengebied en instrumenten maken doorgaans niet het perfecte geluid.

Het zijn ervaringen die mij heel anders hebben leren luisteren naar hifi-systemen. Je noemt het systeem van Bert. Dat maakt de dingen niet mooier dan ze zijn, maar het is wel levensecht. Een van de meest indrukwekkende systemen die ik heb gehoord. Probeer dat ook enigszins voor elkaar te krijgen in mijn luisterruimte. De beleving en betrokkenheid bij Bert is maximaal. Wat jij schrijft is helemaal waar. Je hebt een focus op de muziek en interpretatie en niet tot minder op de opnamekwaliteit. Ik word nog gegrepen door Bach's Chaconne als deze op een autoradio speelt. Psychologen hebben trouwens opgemerkt dat de geluidskwaliteit geen rol speelt voor de emotionele beleving van muziek. 

Je bent goed op de hoogte van microfoontechnieken. Bert heeft daarin een heel bijzondere benadering. Het lukt hem dan ook om in moeilijke ruimten, zoals de Beurs van Berlage, een goed geluid te krijgen. Toch herken ik de stress als je live moet opnemen in een vreemde omgeving en je hebt een halfuurtje om alles klaar te zetten, in te regelen en te soundchecken. Een vriend van mij neemt op voor de klassieke zender. Het gaat meteen live op de radio, dus de mix moet meteen goed zijn. Erg spannend af en toe.

Ik merk dat verschillende opnametechnici zulke enorm uitgesproken meningen hebben over hoe je op moet nemen. Bert is daarin heel bescheiden. Dat lijkt mij de juiste houding, want er is niet een soort perfecte manier om dat te doen. Denk dat er verschillende manieren zijn om een goed resultaat te krijgen. Er zijn ook heel veel factoren die tijdens een opname een rol spelen.

De late kwartetten van Narratio zijn fenomenaal. Staan bekend als werken die bij het beste horen dat Beethoven heeft geschreven. Overigens geen probleem voor jou om bij Bert op bezoek te gaan. Hij heeft inmiddels even ervaring opgedaan met zijn High Street Studio, dus er zal weer voldoende te vertellen zijn. Misschien in je artikel nog iets opmerken over de verschillen in luisteren tussen hifi-mensen en musici/geluidstechnici?

Groet, Ruud